موقعيت و تاريخچه
روستاي بسطام از توابع شهر قره ضياءالدين شهرستان چايپاره ، با مختصات جغرافيايي 44 درجه و 57 دقيقه طول شرقي و 38 درجه و 53 دقيقه عرض شمالي، اين روستا از شهر قره ضياءالدين 6 کيلومتر و از شهر خوي 60 كيلومتر فاصله دارد.
اين روستا از شمال غربي به روستاي گوزدگن و قلعه بسطام، از جنوب به رودخانه آق چاي، از غرب به اراضي شوريک و از شرق به اراضي چوبراق محدود مي‌شود. ارتفاع اين روستا از سطح دريا 1150 متر است. آب و هواي بسطام در تابستان معتدل و در زمستان سرد است.
بسطام از جمله روستاهاي تاريخي ايران است. بقاياي تاريخي به جا مانده از هزاره اول قبل از ميلاد نشانگر قدمت اين روستا مي‌باشد.
از جمله اين آثار مي‌توان به شهر - دژ بسطام اشاره کرد. اين قلعه سال‌هاي 645 تا 685 قبل از ميلاد و توسط «روساي دوم» پادشان «اورارتوها» بنا نهاده شده و طي اعصار بعدي از جمله در دوران سلجوقي و صفوي نيز مورد استفاده بوده است.
مردم روستا به زبان آذري سخن مي‌گويند. مسلمان و پيرو مذهب شيعه جعفري هستند.
الگوي معيشت و سکونت
براساس نتايج سرشماري سال 1385، جمعيت روستاي بسطام 681 نفر بوده است

نزديکي به رودخانه دائمي آق چاي موجبات توسعه زراعت را فراهم آورده است. از فرآورده‌هاي زراعي اين روستا مي‌توان گندم، جو، توتون، چغندر و آفتابگردان را نام برد. همچنين وجود مراتع سرسبز و حاصلخيز موجب رونق دامداري در بسطام شده است و از اين روي، بيشتر روستاييان در جوار فعاليت‌هاي زراعي به پرورش دام نيز اشتغال دارند.
اشتغال به صنايع دستي از ديگر زمينه‌هاي فعاليت و معيشت مردم روستا است. توليد قالي و قاليچه با نقوش و رنگ‌هاي متنوع به دست دختران و زنان روستا رواج دارد.
بسطام روستايي کوهپايه‌اي است و از سرشاخه‌هاي رودخانه «آق چاي» مشروب مي‌شود. شبکه راه‌هاي داخلي روستا از وضعيت توپوگرافي کوهپايه‌اي متأثر شده است.
چشم‌اندازهاي بسطام با بافت سنتي روستا و پوشش انبوه درختان و مزارع سرسبز، جلوه‌اي بسيار مطبوع و زيبا مي‌يابد.
خانه‌هاي مسکوني روستا بسيار ساده و به تبع فعاليت‌هاي اقتصادي خانواده‌ها، بيشتر در يک طبقه و به ندرت در دو طبقه ساخته شده‌اند. ورود به خانه معمولاً از طريق ايوان صورت مي‌گيرد، که به راهرو يا دهليز و سپس به اتاق‌ها در طرفين راهرو ختم مي‌شود. تنورهاي تابستانه و زمستانه نيز مکان خاص خود را دارند. مصالح به کار رفته در ساختمان‌هاي روستا معمولاً سنگ، چوب و کاهگل و گچ است. در ساختمان‌هاي جديد از آجر، آهن، سيمان و گچ نيز استفاده مي‌شود.
جاذبه‌هاي گردشگري
روستاي بسطام با برخورداري از آرامش طبيعت دلنواز، چشم‌اندازهاي طبيعي و مردمي مهربان داراي امکانات فراوان گردشگري است. از عمده‌ترين جاذبه‌هاي طبيعي روستا مي‌توان موارد زير را نام برد:
• تفرجگاه حاشيه سد آق چاي،
• چشمه شورسو ،
• باغات حاشيه رودخانه آق چاي.
شاخص‌ترين اثر تاريخي اين روستا، بقاياي شهر تاريخي يا دژ بسطام مي‌باشد. اين قلعه قدمتي سه هزار ساله دارد. شهر باستاني دژ بسطام از نظر وسعت سومين محوطه شناخته شده اورارتويي در جهان است که براساس کتيبه باقي مانده از روساي دوم، پادشان اورارتوها، در سال‌هاي 685 تا 645 قبل از ميلاد ساخته شده است.
اين قلعه در ضلع جنوبي روستا، بر بالاي کوهي مشرف به دشت و دره بسطام بنا گرديده است. قلعه بسطام از سه قسمت پايين قلعه (دروازه‌هاي محل استقرار سربازان و اصطبل اسب‌ها)، ميان قلعه (معبد خداي خدايان اورارتو و يکي از انبارهاي بزرگ آذوقه) و بالا قلعه شامل ارگ و کاخ پادشاهي، تشکيل شده است. اين روستا توسط دکتر کلایس آلماني مورد کاوش باستان‌شناسي قرار گرفته و آثار مکشوفة آن، در موزه ملي ايران نگهداري مي‌شود.
از جمله ويژگي‌هاي فرهنگي اين روستا مي‌توان به برگزاري جشن‌ها و مراسم سوگواري آييني اشاره کرد. عمده‌ترين اين مراسم در جشن‌هاي شب يلدا، چهارشنبه سوري، ايام نوروز و سيزده به در تبلور يافته است. مناسک عزاداري در روستاي بسطام با مراسم مذهبي تعزيه‌خواني همراه است.
توليد صنايع دستي در روستاي بسطام عموماً خانگي است. نخ‌ريسي، بافت قالي و قاليچه و ساير مصنوعات پشمي، صنايع دستي بسطام را تشکيل مي‌دهند. در جمعه بازارها و بازارهاي مرزي صنايع دستي اين روستا به فروش مي‌رسد.
غذاهاي محلي از قبيل کله‌جوش، آبگوشت، کوفته و انواع کباب در ميان مردم روستا رواج دارد.

تمدن اورارتو در چایپاره

کشوری که در سده نهم قبل از میلاد در شرق آناتولی و در اطراف در یاچه وان،از اتحاد اتحادیه های طایفه ای پدید آمد،در زبان آشوری اورارتو و در 400کتیبه  بجای مانده اورارتویی ((   بی آی نیلی   Biainili ))نامیده می شده است که در زبان عبری و در تورات آرارات نامیده می شده است . این نام هنوز برکوه آرارات که  در سرزمین اورارتو ها قرار داشت باقی مانده است .در متن های بحر المیت)) اورات(I)arot ((در ترجمه بابلی  کتیبه بیستون(( اوراشتوUrashta))در ارمنی ((آئی راراتAirarat)) و در تواریخ  هردوت ((آلارودی،Alarodi))  نامیده می شده است.در منابع آشوری  ،نخستین بار در سده 13قبل از میلاد از اتحادیه قبایل اورارات نام برده شده است و در اتحادیه  قبیله ای دیگر نیز ،همزمان با آن در همان سرمین محلی وجود داشته است که  نامش نائیری بوده است.

دولت متمرکز اورارتودر نیمه سده 9 قبل از میلاد ،ازبه هم پیوستن همین اتحادیه ها پدید آمد.

قلمرو این دولت در زمانهای اوج قدرتش تا دریاچه سوان (گوگچه گل )در ارمنستان ،حوزه های رود دجله و بخش علیای فرات در جنوب و دریاچه ارومیه و حتی کوه سهند و زمانی تا نزدیکی کناره های غربی خزر در مشرق گسترش داشته و به عبارت دیگر بخش اعظم آذربایجانِ ایران را در بر می گرفته است .

كتيبه هاي زيادي از اورارتو ها در آذربايجان و شرق آناطولي پيدا شده است و در آذربايجان تا حال 8 لوحه از آنها پيدا شده است. اگر در آذربايجان كه پر از قلعه و تپه هاي باستاني است، كاوشگري هاي علمي آنجام گيرد، مطمئنا آثار بيشتري از اورارتو ها، ماننا و ماد پيدا خواهد شد. در اينجا به چند تا از كتيبه هاي اورارتويي پيدا شده در آذربايجان اشاره مي شود.

يك تيم باستانشناسي آلماني در سال 1910 در منطقه بسطام ، بين راه مرند و قاراضياالدين يك كتيبه سنگي كه از طرف "روسائ دوم" شاه اورارتو در سال 685 ق . م نويسانده شده بود را پيدا كردند. اين كتيبه به ساختن معبد خالدي ( قالدي )، خداي بزرگ اورارتو ها در آنجا توسط "روسائ دوم" اشاره ميكند. يك هيئت آلماني ديگر در سالهاي 1969-1978 ميلادي موفق به كشف چهار قلعه اورارتويي در همان منطقه شدند.
لوحه اورارتويي معروف به لوحه سقين ديل كه در روستاي سقين ديل در نزديكي ورزقان در منطقه قاراداغ پيدا شده است، مربوط به "ساردوي دوم" ( 733-750 ق . م ) ميباشد. در اين كتيبه، وي از فتح ديار پولو آدي pulo adi و شهر ليب لي اوني Libli uni خبر ميدهد. دو ستون سنگي نيز از منطقه بين اشنويه -رواندوز پيدا شده است و آنها به دو زبان آشوري و اورارتويي نوشته شده اند. اين دو كتيبه از ايشپوييني ( 810-825 ) ميباشند و در موزه اورميه نگه داري ميشوند. لوحه هاي نيز در حوالي سراب، بين اورميه - اوشنويه، در روستاي داش تپه، ۱۹ كيلومتري قوشاچاي ( مياندواب ) پيدا شده است. ( دكتر ر. رئيس نيا،آذربايجان در سير تاريخ ص 184 )

در سال 1374 شمسي يك مجسمه اورارتويي مربوط به 1100 ق . م در شهر بابل (شمال ايران) از قاچاقچيان گرفته شد. (روزنامه اطلاعات 25 تير 1374 )

در زمان پادشاهي مئنوا ( 788-810 ق . م ) لشكريان «اورارتو» با گذشتن از رود ارس منطقه نخجوان را به تصرف خود درآوردند. «مئنوا» براي حفظ نواحي تسخير شده، در ساحل راست شمالي رود ارس نزديك قصبه‌اي كه اكنون به نام تركي «داش‌ بورون» معروف است مركز اداري تأسيس كرد، و آن را «مئنوآهينيلي» Menua Ahinli ناميد.

كتيبه معروف نشتبان كه در نزديكي روستايي به همان اسم در نزديكي سراب پيدا شده، از آرقيشتي دوم ( 685-713 ق . م ) بوده و مضمون قسمتي از متن آن كتيبه چنين است: ...،به قوه و اراده خالدي ،من ... سرزمين ها را فتح كردم ... ، من به ساحل رودخانه مونا رسيده و از آنجا بر گشتم، من سرزمين هاي قيردو، قيتوهاني و توايشدو را فتح كرده و خراج گذار خود گردانيدم ( دكتر ر. رئيس نيا،ص 177 ).

در سال 1971 در منطقه رازليق، در 12 كيلومتري شمال سراب، كتيبه اي كنده شده بر كوه زاغان توسط تيم باستانشناسي آلماني پيدا شد. آرقيشتي دوم آن كتيبه را به مناسبت فتح آن منطقه بر آن كوه كنده بود، او همچنين از ساختن قلعه آرقيشتي ايردو ( اردو ) در آنجا خبر ميدهد.
كتيبه به ساختن قلعه اي ( پادگان، پايگاه ) نظامي براي ارتش آرقيشتي در آن منطقه اشاره ميكند.

از همسايگان مهم اورارتوها در حوالي سده 8 ق . م ماننا در شرق و جنوب شرق، آشوريان در جنوب، ترکهای كيمئر ( بعدها لوديه) در غرب بودند.

اسامي شاهان مهم اورارتو:

آرمه ( دوران شاهي 844-880 ق . م )، ساردوي اول ( 828-844 ق . م )، ايش پوييني ( 810-825 ق . م )، آرقيشتی اول ( 753-785 ق . م )، ساردوي دوم ( 733-753 ق . م )، روسای اول (713-735 ق . م )، آرقيشتي دوم ( 685-713 ق . م )، روسای دوم( 645-685 ق . م )، روساي سوم( 585-610 ق . م ).

مصه صير ( موساسير ) دومين شهر بزرگ اورارتو ها بود و در غرب درياچه اورميه، در خاك عراق كنوني قرار داشت. آن شهر مركز فرهنگي و ديني اورارتو بود و عبادتگاه بزرگ خالدي ٫ هالدی = در ترکی باستان به معنی بهشت، در آنجا قرار داشت. بنا ها و عبادتگاه هاي عظيمي در آن شهر ساخته شده بود. در كاوشگري هايي كه در مصه صير انجام شده، باستان شناسان خرابه هاي سراي اورزانا را از زير خاك در آورده اند و هنر معماري آن شگفت انگيز و عين معماري بناهاي يونان قديم ميباشد. چون قدمت آن سه چهار قرن بيشتر از بناهاي يوناني است لذا تاريخ دانان عقيده دارند كه يوناني ها اين نوع معماري را از اورارتو ياد گرفته و در بناهاي خود به كار برده اند. تخت جمشيد و ساير بنا هاي زمان هخامنشيان نيز كپي از معماري اورارتو - ماننا ميباشد، داريوش در كتيبه اش اشاره ميكند كه دكوراسيون، معماري و طلاكاري تخت جمشيد را هنرمندان ماد انجام دادند.

سارگون دوم در سال 714 ق . م شهر مصه صير را گرفته و ويران كرد و طبق كتيبه هايش 1 تن طلا، 5 تن نقره و ديگر وسايل قيمتي از عبادتگاه خالدي غارت كرد.

آن ثروتي را كه از سراي اورزانا و عبادتگاه خالدي در شهر موساسير به دستم آمد قابل شمارش نبود، همه را بر سربازان بيشمارم بار كرده و آنها را مجبور كردم كه آن ثروت عظيم را به خاك آشور ببرند. (دكتر.ر. رئيس نيا، آذربايجان در سير تاريخ، جلد 1 ص 184 )

در منابع آشوري در باره اين لشكر كشي سارگون دوم ، خصوصا در باره فتح و غارت شهر تاريخي اولخو در دامنه كوه كيشپال باستاني، يونقاليق داغي امروزي ، معلومات زياد، نوشتجات و شكل ها باقي مانده است. (پيو تئروفسكي، اورارتو، ص 47 )

دين اورارتو ها: آنها نيز مثل ساير التصاقي زبانها به خدايان مختلف، الهام گرفته از طبيعت ايمان داشتند. در نتيجه تحقيقات تاريخ دانان، 78 تن از خدايان اورارتوها شناسايي شده است، خالدي بزرگترين و مهمترين خداي آنها بود و ديگر خدايان از او دستور ميگرفتند. شاهان اورارتو تمام كتيبه هايشان را با نام خالدي شروع كرده اند. ايميش خداي دولت و جنگ بود.

زبان اورارتوها شاخه اي از زبان هوري ها و يك زبان التصاقي و خويشاوند با زبان ماننايي، ايلامي، سومري و ... بود كه به مرور زمان به زباني مستقل تبديل شده بود.

خط اورارتو ها: تا سده 9 قبل از ميلاد هيروگليف و از آن زمان به بعد از خط ميخي كه سومريان اختراع كرده بودند، استفاده ميكردند. آنها فرم و شكل خط ميخي را طوري تغيير داده بودند كه بتوانند صداها و كلمات مخصوص زبان خود را با آن بنويسند. در اوايل حكومتشان به زبان آشوري نيز مينوشتند ولي بعدها فقط به زبان خودشان مينوشتند.

در طي سده هاي 9 تا 7 ق . م آذربايجان بارها از طرف آشوري ها و اورارتو مورد حمله قرارگرفت. آشوري ها به جز قتل و غارت كاري ديگر نمي كردند و مردم آذربايجان هميشه در برابر استيلاگري و وحشيت آنان جانانه از سرزمين خود دفاع ميكردند. اورارتو ها بيش از يك قرن بر بخش بزرگي از آذربايجان حكومت كردند و از آنجاييكه هم تبار با مردم آذربايجان بودند و با زباني خويشاوند با زبان آنها صحبت ميكردند لذا هچوقت در آنجا مثل يك اشغالگر و بيگانه عمل نكردند و مردم آذربايجان به آنها به چشم بيگانه نگاه نميكردند. بعضي از شاهان اورارتو خيلي از شاهان محلي در آذربايجان را در مقابل آشوري ها ياري ميكردند. در زمان روساي دوم، Aza آزا شاه ماننا، در قيامي حكومتي كشته ميشود و روساي اول پسر او اولو سونو Ulu Suno را در رسيدن به حكومت ياري كرد و بعدا آن دو همراه با هيت ها و بابل بر عليه آشور متحد شدند. سارگون دوم شاه آشور براي جلوگيري از اتحاد آنها سريعا وارد عمل شد و در سال 717 ق . م كركميش پايتخت هيت ها را ويران كرد و بعد در سال 714 ق . م به ماننا، اورارتو حمله كرده و شهر هاي بسياري را خراب كرد. سارگون دوم در كتيبه هايش از آباداني بي نظير آذربايجان در آن زمان ابراز شگفتي كرده است. اورارتو ها در پيشرفت و آباداني آذربايجان خيلي تلاش كردند، آنها كارهاي بزرگي در شهر سازي، كندن قنات و كانالهاي آبياري، راه سازي، رونق دادن كشاورزي و باغداري، درست كردن درياچه هاي مصنوعي ( كئشيش گول يادگاريست از آنها ) و غيره انجام دادند و در تامين رفاه مردم خيلي موفق عمل كردند ("م .ت . ذهتابي"، تاريخ ديرين تركان ايران، ص 105).

به عقيده تاريخ دانان هنر قنات سازي از ابتكارات اورارتو ها بود و ملت هاي ديگر از آنها ياد گرفتند ( "ريچارد فراي"، برگهاي زرين تاريخ ايران).

 هیئت باستانشناسی آلمانی  طی کاوش های باستانی از1969-1978  درناحیه بسطام و اطرافش چهار دژ اورارتویی ،یکی در بسطام و سه تای دیگر در قلعه اوغلو ،اوزوب تپه و آشاقی قوریل (هریک در چند کیلومتری بسطام )و یک کتیبه ی آسیب دیده ی اورارتویی و مقادیر قابل توجهی ظروف سفالی و فلزی در کاوش های مربوط به این دوره بدست آمده است .

• دژ اورارتویی  موجود در آشاغی قوریل پاسگاه  راهداری قلعه مانندی است  که در 10کیلومتری بسطام بسمت بالای رودخانه آغچای ،نزدیک روستای آشاغی قوریل که نامش به قلعه نیز گذاشته شده ،قرار دارد.راه رسیدن به قلعه از کنار رودخانه است و دسترسی به آن جز از طریق پیاده یا سوار بر چاپار ممکن نیست . راه غیر مستقیمی که از طریق جاده اصلی ماکو به قره ضیاءالدین و خوی می رود 32 کیلومتر است و با اتومبیل بیابان پیما قابل عبور است . قلعه اورارتویی آشاغی قوریل بر بستر رودخانه آغچای واقع شده است.

      در شرق قلعه بقایای آبادی قدیمی گسترده است که در دوره اورارتویی و نیز در قرون وسطی مسکون بوده است و توسط مجرای آب قدیمی مشروب می گشته است این نهرکه از رودخانه منشعب می شده است،  دیگر قابل استفاده نیست قلعه را در در لبه پرتگاه شمالی غربی بنا کرده اند ...که گمان می رود این قلعه پاسگاه راهد اری بوده است که از بسطام در امتداد بستر رود آغچای به بالا تا ((شهر توسپا-وان ))می رفته است

• قلعه اوغلو : این قلعه برای اولین بار در سال 1968 میلادی توسط گروه باستانشناسی آلمانی دیده شده است

این قلعه بر فراز صخره مسطحی از سنگ آهکی که در کناره جلگه ای جدا از رشته ارتفاعات نزدیک قرار دارد بنا شده است هر چند بنایی که قلعه اورارتوئی بر آن ساخته شده است از سمت مشرق ،شمال و غرب ،در اثر وضع طبیعی زمین بر پرتگاه قائم منتهی می شود ،اما شیب جنوبی آن کم است.محوطه داخلی قلعه اوغلو سطح مرتفعی است که از شرق به غرب شیب ملایمی دارد

...و همچنین پای قلعه ،آبادی قدیمی وجود داشته است که قدمت آن بنا به سفالینه های بدست آمده به دوره اورارتوئی می رسد.((هيئت باستانشناسان آلماني))

• قلعه اوزوب تپه :اين قلعه در 30 كيلومتري بسطام در روستاي زنگلان ،در كناره شرقي قره ضیاءالدین  و در بستر آغچاي واقع شده است .

به احتمال قوي اين قلعه بر سر راهي است كه امتداد آن در آغچاي به سمت پايين آن در امتداد بالايي زيلبير چا ي (Zibirchay) كشيده شده است و قلعه بسطام را با قلعه ي مستحكمي اورارتويي و آبادي وسيعي در شمال غربي مرند ، نزديك به ده ليوار ة متصل مي كرده است .شكل قلعه رويي اوزوب تپه كه صخره است ، به طول 50/72 وبه عرض 50/31 متر بنا شده است و محور طولي بنا از شمال به جنوب است.

كتيبه اورارتويي بسطام

اين كتيبه به روساي دوم (45-685ق.م) پسر آرگشتي دوم تعلق دارد و به مناسبت بناي پرستشگاهي براي خالدي(خداي بزرگ اورارتو)در اين ناحيه كنده شده است.

اسماعيل ديباج«نويسنده كتاب (آثار باستاني ابنيه ي تاريخي در آذربايجان (در سال 1364.ش درباره تاريخچه اين سنگ نوشته است:در بالاي درب قلعه مخروبه ي قديمي بسطام (در چايپاره) كتيبه ي سنگي به طول 72 و به عرض 56 سانتي متر در 16 سطر به خط ميخي باقي مانده است كه متاسفانه چند سال قبل ضمن سنگ هاي ديگر در ساختمان پلي بر روي رودخانه آغچاي در حوالي قریه كسيان بكار برده شده بود تا اينكه چند سال بعد اين سنگ تاريخي از ساختمان پل در آورده شد و به موزه ايران باستان تحويل داده شد.

آقاي دكتر محمد جواد مشكور((نويسنده كتاب تاريخ اورارتو و سنگ نبشته هاي  هاي اورار توئي در آذربايجان )) بعد از بيان محل سنگ مي نويسد :مرحوم حاج امين پاشاخان بيات ماكو كه از خوانين آن نواحي بودة سنگ نبشته  را در پاي پلي بر روي رودخانه آغچاي در محلي به نام قريه «كسيان» نصب كرد .

بعد از مرگ امين پاشا خان پل به انهدام و خرابي نهاد و محمد صادق خان بهلولي فرزند آن مرحوم  به دليل پي بردن به ارزش سنگ نبشته  آن را از پاي پل  كند و به خانه خود در ماكو برد.

بعد از انتقال سنگ نبشته  ياد شده توسط آقاي بهلولي به شهرستان ماکو ، عده اي از اين جريان باخبر شدند ولي به دليل اطلاع نداشتن از ارزش سنگ نبشته ، دم بر نياوردند تا اينكه براي اولين بار كُنت كِنيس  در سال 1910 ميلادي اين كتيبه را در ماكو كشف كرد و عكس آن را به به ژنرال هو تم شيند لر فرستاد و او نيز آنرا براي پروفسور سايس در لندن ارسال كرد تا اينكه سايس عكس آنرا در كتيبه در جمله انجمن شاهنشاهي آسيائي لندن در سال 1912 منتشر كرد.

ولي در چند سال قبل فاضل ارجمن آقاي اسد الله موسوي ماكوئي نماينده ماكو در مجلس شوراي ملي ، دوباره اين سنگ نبشته را در شهرستان ماكو كشف كرد و به اداره ي فرهنگ آن شهرستان تحويل داده و عكس و شرح آن را به طور كامل در روزنامه اطلاعات منتشر ساختند((محمد جواد مشكور))

مشخصات و ویژگی های سنگ نبشته

این کتیبه نفیس از نوع سنگ های ته نشین رسوبی سبزرنگ بوده که ضخامت آن یازده سانتی متر ،وزن آن 110 کیلوگرم،طول آن 72 و عرض آن 52 سانتی متر می باشدکه بر روی آن 16 خط موازی به خط فاصله سه و نیم سانتی متر به خط اورارتویی حک شده است.

چگونگي قرائت  سنگ نبشته

پس از کشف سنگ نبشته مزبور ، شوراي مركزي جشن هاي بيست و پنجمين سده ي بنيانگذاري شاهنشاهي ايران عكس اين كتيبه را كه از طرف آقاي اسدالله موسوي در روزنامه اطلاعات به ثبت رسيده بود براي ترجمه نزد پروفسور هاينز لوشاي رئيس هيات باستان شناسي آلمان در ايران فرستاد.پروفسور لوشاي نيز آن عكس را نزد پروفسور((هينتس )) استاد دانشگاه گوتينگن در آلمان ارسال داشت پروفسور نامبرده در مدت كوتاهي به نامه ي آقاي هاينز لوشاي پاسخ داد و مشار اليه نامه اي به سناتور بوشهري ، نايب رئيس شوراي مركزي جشن هاي بيست و پنجمين سده بنيانگذاري شاهنشاهي   ايران ،در مورد ترجمه ي سنگ نبشته ارسال داشت.

  متن سنگ نبشته

((روسا پسر ارگيشتي اين معبد  را براي خالدي،خداي اورارتو برپا كرد .به نيروي خالدي خداي   روسا پسر ارگيشتي سخن مي گويد

 اين سرزمين خالي بود و چيزي در اينجا برپا نشده بود همانطوري كه خالدي به من فرمان داده است من در اينجا بنا ساختم و اين جا را شهر روسا ناميدم روسا پسر آرگيشتي مي گويد : هركس كه اين سنگ نبشته را منهدم كند و بدان زيان رساند يا آن را بشكند خالدي خداي   اورا بوسيله خداي هوا و خداي آفتاب و خدايان ديگر بر خواهد انداخت و در زير آفتاب،نامي  از خود نگاه نتواند داشت منم روسا پسر آرگيشتي شاه نيرومند ،شاه كشور ها ،شاه شاهان ، سرور شهر توشپا))

 این کتیبه  مهمترین عامل مورد توجه قرار گرفتن دژ بسطام به شمار می رود

Bastam-map	Bastam-view-from-East	Bastam-1969-Camp-1
Bastam-1970-Camp-2	Bastam-1970-Camp-3	Bastam-1970-excavation
Bastam-1972-Camp	Bastam-1973-picnic	Bastam-1974-rain-1
Bastam-1974-rain-2	Bastam-1974-Renate-Rolle	Bastam-1974-restoration-Christina-Brunner
Bastam-1974-Wolfram-Kleiss-and-Renate-Rolle	Bastam-1975-Barbara-Grunewald	Bastam-1975-Hamid-Khatib-Shahidi
Bastam-1975-Haydeh-Youzan	Bastam-1975-H-W-Kleiss-and-Haydeh-Youzan	Bastam-1975-music
Bastam-1975-Paul-Zimansky-and-Wolfram-Kleiss	Bastam-1975-restoration-Veronika-Schaefer	Bastam-1975-restoration-Veronika-Schaefer-2
Bastam-1975-South-Gate	Bastam-1975-Veronika-Schaefer	Bastam-1975-workmen
Bastam-1977-party	Bastam-1978-Animal-Bone-Analysis-Joachim-Boessneck	Bastam-1978-Ingrid-Reindell
Bastam-1978-last-day	Bastam-1978-Paul-Zimansky-and-Ingrid-Reindell	Bastam-1989-Kleiss-on-top-of-Bastam

Bastam-Cuneiform-Foundation-Inscription	Bastam-HB-North-Gate-area-horsecheekpiece	Bastam-HB-North-Gate-area-Pithos-with-inscriptions
Bastam-HB-North-Gate-area-posturartian-jar	Bastam-Lower-Citadel-bone-inlay	Bastam-Lower-Citadel-cuneiform-tablet
Bastam-Lower-Citadel-cuneiform-tablet-2	Bastam-Lower-Citadel-cuneiform-tablets	Bastam-Lower-Citadel-Gateway-Iron-Lancehead-1970
Bastam-Lower-Citadel-Gateway-Iron-Lancehead-1973	Bastam-Lower-Citadel-golden-leaf	Bastam-Lower-Citadel-iron
Bastam-Lower-Citadel-jars-1978	Bastam-Lower-Citadell-Rhyton	Bastam-Lower-Citadell-Rhyton-
Bastam-Lower-Citadel-pots	Bastam-Lower-Citadel-pottery	Bastam-Lower-Citadel-red-polished-jar
Bastam-Lower-Citadel-scythian-arrowhead	Bastam-Lower-Citadel-scythian-arrowheads	Bastam-Lower-Citadel-seals
Bastam-Lower-Citadel-sword-handle	Bastam-Lower-Citadel-Urartian-pottery	Bastam-Lower-Citadel-Urart-pottery
Bastam-Middle-Citadel-red-bowls	Bastam-Middle-Citadel-red-jug-with-hieroglyphs	Bastam-Middle-Citadel-stone-fragment
Bastam-Upper-Citadel-animal-figurine	Bastam-Upper-Citadel-boneroom-royal-sealimpression	Bastam-Upper-Citadel-boneroom-royal-sealimpression-
Bastam-Upper-Citadel-boneroom-royal-sealimpression-1	Bastam-Upper-Citadel-boneroom-royal-sealimpression-2	Bastam-Upper-Citadel-Bonerooms
Bastam-Upper-Citadel-boneroom-sealimpression	Bastam-Upper-Citadel-boneroom-sealimpressions	Bastam-Upper-Citadel-bronze-bowl
Bastam-Upper-Citadel-Bronzefittings	Bastam-Upper-Citadel-Bullae	Bastam-Upper-Citadel-bullae-1977
Bastam-Upper-Citadel-Egypt-Blue	Bastam-Upper-Citadel-fibula	Bastam-Upper-Citadel-inscribed-handles
Bastam-Upper-Citadel-iron-arrowhead	Bastam-Upper-Citadel-iron-pick	Bastam-Upper-Citadel-Iron-tool
Bastam-Upper-Citadell-lionhead	Bastam-Upper-Citadel-Urartian-lamp	Bastam-Upper-Citadel-wallpainting

       
Bastam-Kura-Arax-pottery۲                                               Bastam-Middlebronze-pottery-

بسطام-میانی-ارگ-استحکامات دفاعی-دیوار-1

بسطام-میانی-ارگ-استحکامات دفاعی -دیوار-2

بسطام-میانی-ارگ-استحکامات دفاعی-دیوار-3

این قلعه که نام تاریخی آن روسای اوروتور"Rusai.URU.TUR" یا روسای پاتاری"Rusaipatari" می باشد با مختصات جغرافیایی 38 درجه و 53 دقیقه عرض شمالی از خط استواو44 درجه و57 دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ درارتفاع 1300 متری از سطح دریا قرار دارد.

 قلعه-شهر بسطام مهمترین قلعه اورارتو ها در زمان اوج قدرت این تمدن در نیمه اول قرن 7 پیش از میلاد به شمار می آید.  این دژ که در زبان محلی «کافیر قلعه» نامیده می شود و در دامنه کوه سراشیبی در نزدیکی روستایی به همین نام(بسطام) و در ساحل رود آغچای قرار گرفته است اولین بار با پیداشدن کتیبه بسطام و انتشار عکس آن در سال 1910 میلادی مورد توجه قرار گرفت.این کتیبه که هم اکنون در موزه ایران باستان نگهداری می شود از زبان روسای دوم(پسر آرگیشتی)نحوه ساخت دژبسطام و احداث معبدی در بالای آن برای پرستش خدای خالدی(قالدی)را روایت می کند.

 موقعیت خاص قلعه در قسمت غربی چایپاره علاوه بر آن که کل منطقه  را تحت کنترل قرار می داد بلکه یکی از مسیر های اصلی حکومت اورارتوها را که از پایتخت اصلی آنها توشپا(وان)تا سرزمین های ارمنستان و آذربایجان امتداد می یافت،تحت کنترل قرار می داد.

از زمان ساخت قلعه تا تخریب آن در زمان روسای دوم تاکنون قلعه دوباره بازسازی نشده است.در سال 1969 میلادی یک تیم باستانشناسی به سرپرستی پروفسور ولفرام کلایس(W. Kleiss) و مرکب از باستانشناسانی از کشورهای آلمان،ایران ،ایتالیا،آمریکا و برخی کشورها،این قلعه را تا سال 1978 و به مدت 9 سال مورد کاوش قرار دادند.در سال 1999 میلادی نیز یک تیم باستانشناسی به سرپرستی دکتر حمید خطیب شهیدی از طرف اداره میراث فرهنگی ایران و باهدف شناخت نحوه آبرسانی به این دژ که 250متر از سطح رودخانه آغچای ارتفاع دارد و کشف قبرستان و معبد حقیقی دژ،آن را مورد بررسی قرار دادند.

قلعه بسطام از سه ارگ بالا، وسط و پایین ساخته شده و دارای دو دروازه جنوبی و شمالی می باشد.

 ارگ بالایی با ارتفاع 150 متر از سطح زمین كه اوج هنر معماري اورارتويي است و داراي سكونت گاه شاه، مقر فرماندهي بوده است.در این ارگ اتاق های زیادی وجود دارد که می توان سنگ هایی رنگ شده در آن پیدا کرد.

ارگ وسط :اتاق هایی برای پرستش خدای خالدی-در این اتاق استخوان های لاشه ی بیش از 1500 نوع حیوان پیدا شده استکه احتمالا به پیشگاه رب النوع خالدی قربانی شده اندو در آن کتیبه ای شکسته ای نیز پیدا شده است-  ،محل نگه داری مهمات جنگی ،آذوقه و...

ارگ پایینی که شامل پایگاه نظامی،اصطبل اسب و نانوایی بوده که در آن ها لوح هایی گلی نامه های سلطنتی و وسایل برنزی پیدا شد.

 در پای کوه در سمت شمال قلعه یک میدان اسب دوانی کشف شده است و محل اسکان رعایا نیز در اطراف پای کوه بوده است.

  طی این کاوش ها کوزه ها و سایر اجرام سفالی ،کتیبه هایی به خط میخی،وسایل زینتی و بسیاری اشیای دیگر کشف شد.

به نظر می رسد که پایان کار قلعه نیز در فصل پاییز و بعد از اتمام ذخیره مواد غذایی بعد از یک محاصره کوتاه مدت صورت گرفته باشد.عوامل اشغالگر بعد از تصرف قلعه، آن را غارت کرده و آتش زدند.نشانه هایی مانند سکه ها و ظروف سفالی لعابدار و نشانه های صلیبی شکل وجود داردکه حاکی از ساکن شدن ارامنه منطقه در قرون وسطی در این دژ است که البته این اقامت خیلی هم طول نکشیده است.

تنها حیات باقی مانده در منطقه همان روستای بسطام می باشد که هم اکنون نیز وجود دارد.

با این حال کاوش های بیشتر و دقیقتری برای رسیدن به اطلاعات بیشتر مورد نیاز است.

 در پایان با وجود این همه اطلاعات نمی توان نتیجه گیری های کاملی از تمدن اورارتو بدست آورد چون می توان گفت هیچ تمدنی به اندازه تمدن اورارتو در طول تاریخ مهجور و ناشناخته نمانده است.آنچه که مسلم است در سالهاي اخير ، كاوشهاي بسياري(البته غیر باستانشناسی) در نقاط مختلف روستاي بسطام توسط افراد نامعلوم و به طور پنهاني صورت گرفته است ، چرا كه اين روستا با داشتن علائم و نقوش موجود بر روي سنگها ،آناني را كه بدنبال گنجينه هاي مدفون شده هستند ،جذب مي كند .واقعيت امر آن است كه آدمي با مشاهده محلهاي كنده شده ، در مي يابد كه اين محل هاداراي خصوصياتي بوده و چيز مشكوكي از زير خاك بيرون آمده است .وبسيار محتمل است كه طي اين كاوش ها ي پنهاني ،بساري از اشياي نفيس باستاني كشورمان ايران ،بدست اين يغماگران به غارت رقته باشد .