قلمرویی که دولت اورارتو در آن برآمد شامل بخشهای مهمی از نواحی مشرق ترکیه کنونی یعنی اراضی میان خط فرضی بین گویجه گول –ارزالروم و کوههای زاگرس بود.مرزهای جنوبی آن را می توان با خطی فرضی که از دریاچه وان به طرف شرق و غرب امتداد می یابد مشخص کرد.یعنی قلمرو آن شامل دشتهای آرارات و دامنه شرقی کوه آغری نیز می شده است وحتی این دولت در دوران نیرومندی خود تا نواحی کنونی ماکو ،نخجوان و غرب دریاچه ارومیه نیز گسترش داشت.

دولت اورارتو از بدو تاسیس از سمت جنوب و جنوبغرب با دولت میلیتاریست آشور همجوار و پیوسته با آن در جنگ بوده است.در حدود 400 کتیبه بازمانده از شاهان آشوری و اورارتویی نام اورارتوئیان بصورت "اورارتویی بی آی نیلی" نوشته شده است.این سرزمین در کتب مقدس "آرارات" نامیده می شود.ارامنه با دادن این نام به کوه آغری می کوشیدند تا خود را به اورارتوئیان منسوب و مربوط سازند.

تاریخ حقیقی اورارتوئیان تا دوران اخیر تاریک و مبهم بود لیکن حفاری های علمی دهه های اخیر در اراضی آذربایجان ایران ،بسیاری از مسائل مربوز به تاریخ دولت اورارتو را روشن ساخته است.

دولت اوراتو در دوران نیرومندی خود ،بخشی از اراضی همسایه شرقی خود ماننا(از جمله نواحی سلماس ،خوی ،ماکو،بخش غربی قره داغ ،ناحیه گونئی،قره ضیاءالدین،ائواوغلو و سراب کنونی) را بطور موقت تصرف نموده و از این میان نواحی سلماس ،بخش غربی قره داغ ،ناحیه گونئی،قره ضیاءالدین،ائواوغلو را بمدت یک قرن تحت استیلای خود نگه داشته است.

در سال 1910 میلادی در منطقه بسطام واقع در نزدیکی قره ضیاءالدین توسط یک کارمند سفارتخانه آلمان در تهران،کتیبه ای سنگی کشف شد.ای سنگ نوشته متعلق به شاه اورارتو،روسای دوم(658-645 ق.م) پسر آرگیشتی دوم است که آن را به مناسبت بنای پرستشگاهی برای خالدی (خدای بزرگ اورارتوئیان)در این ناحیه کنده است.

این کشف توجه دانشمندان اروپایی را به ناحیه آذربایجان جلب نمود.برخی پژوهشگران و هیاتهای آلمانی ،از جمله یک هیئت آلمانی (1971 تا 1969) در همین ناحیه به کاوشهای باستانشناسی پرداخت که در نتیجه علاوه بر سنگهای یادبود بدست آمده بقایای چهار دژ نظامی اورارتویی نیز کشف شد.

 

کتیبه اورارتویی بسطام که از دوقوز گوز پیدا شده است و الان در موزه ایران باستان نگه داری می شود

 

ترجمه کتیبه به زبان فارسی

منبع:کتاب تاریخ دیرین ترکان ایران نوشته پروفسور زهتابی(کیریشچی)